Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP: Những hướng dẫn quan trọng về xử lý vi phạm pháp luật đất đai

Nghị quyết được thông qua ngày 18/8/2026 và có hiệu lực từ ngày **15/10/2026**. Những hướng dẫn đáng chú ý liên quan đến việc miễn trách nhiệm hình sự, đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án, giảm hình phạt và giảm thời hạn để xóa án tích.

Điểm cần lưu ý là Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP **hướng dẫn thực hiện cơ chế đã được quy định tại Nghị quyết 29/2026/QH16**. Việc áp dụng trong từng vụ việc phụ thuộc vào điều kiện luật định, tài liệu chứng minh và quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

1. Phạm vi áp dụng gắn với các vi phạm đất đai trước ngày 01/8/2024

Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn một số vấn đề thuộc thẩm quyền của Tòa án khi giải quyết, xét xử vi phạm pháp luật về đất đai theo Nghị quyết 29/2026/QH16.

Nghị quyết của Quốc hội quy định cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai của tổ chức, cá nhân xảy ra trước ngày 01/8/2024, thời điểm Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực, đồng thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng, kéo dài.

Không phải mọi vi phạm xảy ra trước thời điểm này đều được áp dụng chính sách đặc thù. Từng trường hợp phải đáp ứng các điều kiện tương ứng của Nghị quyết 29/2026/QH16 và có đủ căn cứ để Tòa án xem xét.

Căn cứ: Điều 1 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP.

2. Xác định rõ nguyên tắc áp dụng đối với từng hành vi, từng người

Nghị quyết làm rõ cách xử lý khi vụ án có nhiều hành vi vi phạm hoặc nhiều bị can, bị cáo:

• Nếu một người thực hiện nhiều hành vi vi phạm và bị xét xử trong cùng vụ án, cơ chế đặc thù chỉ được xem xét đối với hành vi vi phạm pháp luật về đất đai có đủ căn cứ. Các hành vi khác được xử lý theo quy định pháp luật.

  
  

• Nếu vụ án có nhiều bị can, bị cáo, cơ chế đặc thù chỉ được xem xét đối với người có hành vi vi phạm pháp luật về đất đai có đủ căn cứ. Những người khác được xử lý theo quy định pháp luật.

  
  

Ngoài ra, đối với vụ việc đã được áp dụng cơ chế đặc thù theo Nghị quyết 29/2026/QH16 nhưng người vi phạm vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự, Tòa án tiếp tục xem xét áp dụng hai nghị quyết khi giải quyết, xét xử nếu có đủ căn cứ.

Căn cứ: khoản 1, 3 và 4 Điều 2 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP.

3. Dự án đã hoàn thành nhưng chưa khắc phục thiệt hại: không áp dụng một số biện pháp tạm dừng theo cơ chế đặc thù

Đối với vụ việc thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16, nếu dự án, công trình đã hoàn thành nhưng hậu quả thiệt hại chưa được khắc phục, Tòa án không áp dụng các biện pháp sau theo cơ chế tại Điều 8 và Điều 9 của Nghị quyết 29:

• Tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo;

• Hoãn phiên tòa;

• Hoãn chấp hành hình phạt;

• Tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù.

Trong trường hợp này, Tòa án tiếp tục giải quyết, xét xử hoặc thi hành án theo pháp luật có liên quan.

Quy định này cần được đọc cùng điều kiện tại Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16 về trường hợp dự án, công trình đang thực hiện, chưa hoàn thành và chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan.

Căn cứ: khoản 2 Điều 2 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP; Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16.

4. Hướng dẫn miễn trách nhiệm hình sự và tài liệu để xem xét đình chỉ vụ án

Tại phiên tòa, nếu xét thấy bị cáo có đủ căn cứ theo Điều 5 và Điều 7 Nghị quyết 29/2026/QH16, Hội đồng xét xử xem xét, quyết định miễn trách nhiệm hình sự.

Theo Điều 5 Nghị quyết 29/2026/QH16, trường hợp không gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện: không tham nhũng; hành vi vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh; dự án, công trình đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội; các khiếu nại, tố cáo liên quan không có hoặc đã được giải quyết dứt điểm theo quy định.

Nếu có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước, ngoài các điều kiện trên, hậu quả phải được khắc phục toàn bộ.

Để xem xét đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo, Tòa án căn cứ vào các tài liệu có liên quan, trong đó có tài liệu xác định:

• Vụ việc vi phạm đất đai nhưng không tham nhũng, xảy ra trước ngày 01/8/2024;

• Việc có hay không có thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước và hậu quả thiệt hại cụ thể;

• Mục đích, hiệu quả của dự án, công trình và mức độ khắc phục hậu quả;

• Tình trạng giải quyết khiếu nại, tố cáo liên quan.

Nếu Tòa án tiếp nhận chứng cứ mới trong giai đoạn xét xử chứng minh bị can, bị cáo thuộc trường hợp được áp dụng Nghị quyết 29/2026/QH16, Tòa án chuyển tài liệu, chứng cứ đó cho Viện kiểm sát cùng cấp xem xét theo pháp luật tố tụng hình sự.

Căn cứ: Điều 3, Điều 4 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP; Điều 5, Điều 7 Nghị quyết 29/2026/QH16.

5. Làm rõ khi nào tạm đình chỉ vụ án hoặc hoãn phiên tòa để khắc phục hậu quả

Khi bị can, bị cáo có đủ căn cứ theo Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16, hướng xử lý phụ thuộc vào giai đoạn tố tụng:

• Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử: Thẩm phán chủ tọa phiên tòa quyết định tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị can.

  
  

• Tại phiên tòa: Căn cứ khả năng khắc phục hậu quả và đề nghị của bị cáo, Hội đồng xét xử xem xét hoãn phiên tòa không quá 30 ngày nếu có căn cứ xác định hậu quả có thể được khắc phục trong thời gian đó. Nếu xét thấy không có khả năng khắc phục trong thời hạn này, Hội đồng xét xử xem xét tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị cáo.

Để xem xét các biện pháp trên, Tòa án căn cứ vào tài liệu chứng minh dự án còn khả năng, phương án, điều kiện khắc phục; bản giải trình về nguyên nhân khách quan; bản cam kết khắc phục; cùng các chứng cứ về khả năng, lộ trình, biện pháp và thời hạn thực hiện.

Nghị quyết xác định nguyên nhân khách quan là yếu tố hoặc sự kiện xảy ra ngoài ý chí của bị can, bị cáo, tổ chức, cá nhân liên quan, làm cho họ không thể hoặc chưa thể khắc phục hậu quả thiệt hại.

Trong thời gian tạm đình chỉ, nếu toàn bộ hậu quả được khắc phục, Tòa án ra quyết định đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo. Nếu hết thời hạn tạm đình chỉ mà chưa khắc phục toàn bộ hậu quả, Tòa án phục hồi vụ án và tiếp tục giải quyết, xét xử theo quy định.

Căn cứ: Điều 5 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP.

6. Hướng dẫn mức giảm hình phạt theo tỷ lệ khắc phục hậu quả

Đối với trường hợp không khắc phục được toàn bộ hậu quả, Tòa án căn cứ hiệu quả kinh tế - xã hội và mức độ khắc phục tại thời điểm xét xử để xem xét giảm mức hình phạt theo các ngưỡng sau:

Đây là mức giảm tối đa để Tòa án xem xét, không phải mức giảm được tự động áp dụng cho mọi trường hợp.

Căn cứ: khoản 5 Điều 5 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP.

7. Bổ sung hướng dẫn trong giai đoạn thi hành hình phạt

Nghị quyết hướng dẫn thẩm quyền xem xét hoãn chấp hành hình phạt, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù và miễn chấp hành hình phạt khi người bị kết án đáp ứng các căn cứ tương ứng theo Nghị quyết 29/2026/QH16.

Hết thời hạn hoãn hoặc tạm đình chỉ mà chưa khắc phục toàn bộ hậu quả, Tòa án xem xét giảm mức hình phạt đã tuyên theo tỷ lệ khắc phục và các điều kiện được quy định.

Đáng chú ý, nếu người bị kết án đã khắc phục một phần hậu quả và lập công, đã quá già yếu hoặc mắc bệnh hiểm nghèo, Tòa án có thể xem xét mức giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù cao hơn. Tùy tỷ lệ hậu quả đã khắc phục, mức giảm tối đa lần lượt là 1/3, 2/3, 3/4 hoặc 9/10 mức hình phạt đã tuyên.

Đối với người đang chấp hành hình phạt tù, có đủ điều kiện tại khoản 1 và khoản 2 Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16 nhưng không có điều kiện khắc phục hậu quả, Tòa án xem xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù, tối đa không quá 1/4 mức hình phạt đã tuyên.

Ngược lại, người có khả năng, điều kiện khắc phục nhưng không khắc phục hậu quả thì không được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù theo Nghị quyết 29/2026/QH16.

Căn cứ: Điều 6 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP.

8. Giảm thời hạn để xóa án tích trong một số trường hợp

Người đã chấp hành xong bản án thuộc một trong các trường hợp được dẫn chiếu tại điểm b khoản 4 hoặc khoản 6 Điều 9 Nghị quyết 29/2026/QH16 có thể được Tòa án xem xét giảm thời hạn để xóa án tích.

Theo Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, mức giảm theo quyết định của Tòa án là 1/2 thời hạn tương ứng với thời hạn đương nhiên được xóa án tích theo Bộ luật Hình sự.

Người đề nghị phải gửi đơn và tài liệu chứng minh thuộc trường hợp được xem xét đến Tòa án đã ra quyết định thi hành án. Việc giảm thời hạn này cần có quyết định của Tòa án; người thuộc diện xem xét không mặc nhiên được xóa án tích ngay.

Căn cứ: Điều 7 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP.

Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP tạo cơ sở hướng dẫn thống nhất cho Tòa án khi xử lý các trường hợp thuộc cơ chế đặc thù về đất đai. Đối với người có liên quan, việc xác định đúng giai đoạn tố tụng hoặc thi hành án, điều kiện của từng chính sách và chuẩn bị đầy đủ tài liệu chứng minh là những yếu tố cần chú trọng.